Odisseya

On il axeylər İlionun divarları altında dayandılar, on il divarlar dayandı. Axilles öldü. Hektor öldürüldü və ona ağı deyildi. Ayaks ağlını itirib öz qılıncının üstünə atıldı. Qapılar bir dəfə də açılmadı.

Onda Odissey heç kimin təklif etmədiyini təklif etdi: döyüşü dayandırmaq. Boş sahildə qoyulmuş nəhəng taxta at, evinə qayıdan məğlub ordunun tanrılara vida hədiyyəsinə oxşayırdı. Troyalılar onu içəri dartmaq üçün öz divarlarının bir hissəsini uçurdular. Həmin gecə at açıldı.

Səhərə İliondan tüstüdən başqa heç nə qalmamışdı. On iki gəmi qənimətdən ağır halda sahildən aralandı və o, bir aya evdə olacağına əmin idi. On il yanılırdı. Troyanı alan ağıl hələ bilmirdi ki, tanrılar belə qələbələr üçün ayrıca haqq yazırlar — və bu haqqı ödəmək müharibədən uzun çəkəcək.

Malea burnundakı fırtına donanmanı kursdan çıxarıb doqquz gün heç bir yerə apardı. Onuncu gün sahil göründü: adamların lotos çiçəyi ilə yaşadığı sakit bir ölkə. Kəşfiyyatçıları heç bir pislik olmadan qarşıladılar. Onlara sadəcə yemək təklif etdilər.

Lotosdan dadan nə ölürdü, nə də əzab çəkirdi. Sadəcə evə getmək istəmirdi. İtakanın xatirəsi silinmirdi — sadəcə çəkisini itirirdi, suyun altındakı daş kimi. İyirmi il küləyə qarşı avar çəkməyin nə mənası var, əgər burada, isti qumda qalıb daha heç nə istəməmək olar?

Odissey adamlarını güclə geri dartdı və onlar ağlayıb buraxılmalarını yalvararkən avar skamyalarının altına bağladı. Homer bu səhnəni yolun ən əvvəlinə təsadüfən qoymayıb: sonrakıların demək olar hamısı — Kirke, Kalipso, yaşamağın xoş olduğu adada yeddi il — eyni sınaqdır, sadəcə başqa dekorasiyada. Geri qayıtmağı dayandırmaq sınağı.

Mağara boş idi, pendir və südlə dolu; adamlar yalvarırdılar ki, qəniməti götürüb qaçsınlar. Odissey sahibini gözləmək istədi — həm maraqdan, həm də qonağa düşən pay barədə hesabla. Sahibi Polifem çıxdı: təkgözlü, qaya boyda; girişi iyirmi adamın tərpədə bilməyəcəyi bir daşla bağladı. Sonra onları yeməyə başladı — hər dəfə ikisini.

Burada qılınc heç nə həll etmirdi: kiklopu öldürsən, hamı bağlı mağarada ölür. Yalnız hiylə qalırdı. Odissey ona qatışdırılmamış şərab süzdü və adını Οὖτις — “Heç kim” dedi. Həmin gecə közərən paya tək gözə girdi. Qışqırığa qonşu kikloplar qaçıb gəldilər: səni kim incidib? — Heç kim! — və onun sayıqladığına qərar verib geri qayıtdılar. Səhər kor nəhəng sürünü buraxarkən qoyunların belinə əl gəzdirdi, adamlar isə onların qarnındakı yunlardan yapışıb sərbəst çıxdılar.

Sonra isə, artıq təhlükəsiz halda, göyərtədən Odissey dönüb suyun üstündən öz əsl adını qışqırdı. Qələbənin adı olması ona lazım idi. Polifem eşitdi — və atasını çağırdı. Atası Poseydon idi. O andan dəniz, evə gedən yeganə yol, düşmənə çevrildi. Onu xilas edən ağıl, onu məhv edən ağıldır.

Küləklərin sahibi Eol onları dost kimi qarşıladı və başqa heç kimə verilməmiş bir vida hədiyyəsi verdi: bütün əks küləkləri dəri tuluğa bağladı, yalnız qərb küləyini sərbəst buraxdı. Evə gedən yol düz xəttə çevrildi.

Doqquz gün-gecə Odissey sükan avarını əlindən buraxmadı və gözlərini yummadı — tuluğu heç kimə etibar etmirdi. Onuncu gün üfüqdə İtaka qalxdı, tüstünü və sahildəki tonqalları seçəcək qədər yaxın. Sonra yuxuya getdi.

Komanda doqquz gün həmin tuluğa baxmışdı. Onlar əmin idilər ki, kapitan qəniməti ədalətsiz bölür və Troyanın qızılını orada gizlədir. Düyünü elə evin gözü qarşısında açdılar. Çıxan küləklər yelkənləri yatırdı və gəmiləri bir hərəkətlə geri atdı — düz Eolun adasına qədər. Bu dəfə küləklərin sahibi onları astanasından qovdu: tanrıların bu qədər aşkar nifrət etdiyi adama kömək edilməz. Odissey evə ən çox yaxınlaşdığı anı yuxuda keçirdi.

Ayayada kəşfiyyatçıları toxucu dəzgahı arxasında, getməyi çətinləşdirən bir tərzdə oxuyan qadın qarşıladı. Kirke onları yedirtdi, içinə nəsə qatdığı şərabı verdi — və əsası ilə toxundu. İçəridən insan qaldılar: hər şeyi anlayır, öz adlarını xatırlayır və ağlayırdılar, amma bədənləri donuz idi və bir kəlmə də deyə bilmirdilər.

Odisseyi Hermes xilas etdi; ona μῶλυ otunu verdi — heç bir ölümlünün təkbaşına qopara bilmədiyi, ağ çiçəkli qara kök. Dərman keçmədi və ilk dəfə çevirə bilmədiyi biri ilə üzləşən sehrbaz geri çəkildi, heyətə insan görkəmini qaytardı.

Sonra ən ləyaqətsiz hissə gəldi: qaldılar. Əsir kimi yox — qonaq kimi. Tam bir il, isti və tox, ta ki öz adamları Odisseyin yanına gəlib soruşana qədər ki, hara üzdüklərini hələ xatırlayırmı. Ayrılarkən Kirke ona xəritə yox, rədd edə bilməyəcəyi bir şərt verdi: heç bir diri adamın İtakaya yolu yoxdur, o vaxta qədər ki, ölülər səltənətinə enib kor kahindən soruşmasın.

Okeanın kənarında, günəşin heç vaxt doğmadığı yerdə o, bir çuxur qazdı və onu qurban qanı ilə doldurdu. İyə ölülər qalxdı — hamısı birdən, izdiham halında — və Odissey onları qılıncla saxlamalı oldu, çünki onunla yalnız qana yaxınlaşdırdıqları danışa bilirdi.

Peyğəmbər Tiresi qayıdışın şərtini dedi: Heliosun sürülərinə toxunma. Toxunsalar ödəniləcək qiyməti də dedi: Odissey yenə də İtakaya çatacaq — tək, gec, özgə gəmisində; və evində onu gözləyən bəla tapacaq.

Sonra qaranlıqdan anası çıxdı. O, anasının öldüyünü bilmirdi: onu xəstəlik yox, gözləmək öldürmüşdü. Üç dəfə qucaqlamağa çalışdı, üç dəfə əlləri boşluqdan keçdi. Elə burada Axillesə də rast gəldi — bir vaxtlar qısa ömürlə əbədi şöhrəti seçən adama. İndi, ölülər üzərində şah olan o, yenidən diri olmaq üçün bütün bunları kasıb bir əkinçinin yanındakı muzdur yerinə dəyişəcəyini dedi.

Odissey aşağı marşrut dalınca endi. Yuxarı isə başqa bir biliklə qalxdı: Troya altında dalınca qaçdığı şöhrətin burada heç bir dəyəri yoxdur. Dəyəri olan yeganə şey qayıtmaqdır.

Kirke qabaqcadan xəbərdar etmişdi: o adada mahnı oxunur, onu eşidən sahilə dönür, sahildə isə sümük və qurumuş dəri qalağı var. Sadə bir həll təklif etdi — bütün qulaqları mumla tıxa və yanından keç.

Odissey məsləhətin yarısını tutdu. Özününkündən başqa bütün qulaqları tıxadı və özünü dirəyə bağlatdı; əmri də qabaqcadan verdi: necə yalvarsa da, necə hədələsə də, necə əmr etsə də, kəndirlər yalnız daha bərk çəkiləcək.

Sirenlər eşqdən oxumadılar. Troya altında baş verən hər şeyi və yer üzündə baş verən hər şeyi bildiklərini oxudular — və qalıb öyrənməyi təklif etdilər. Hər şeyi anlamaq və hamıdan ağıllı olmaq üçün evindən on il verməyə razı olan adam üçün bu, dəqiq hədəfə dəyirdi: ləzzət yox, son cavab. Kəndirləri qırmağa çalışdı və buraxılmaq üçün qışqırdı. Avarçəkənlər heç nə eşitmədilər və düyünləri daha da bərkitdilər.

O mahnını eşidib uzaqlaşa bilən yeganə insan olaraq qaldı. Qiyməti isə ömrünün sonuna kimi tam olaraq nəyi öyrənə bilmədiyini bilmək oldu.

Boğaz bir ox uçumu enində idi. Solda, dik qayadakı mağarada Skilla otururdu: altı ilan boynu, altı ağız. Sağda Xaribda gündə üç dəfə dənizi udub geri püskürürdü və qıfa düşən hər şey bütöv halda yox olurdu.

Kirke hesabı heç bir təsəlli qatmadan izah etdi. Xaribdaya sıxılsan, gəmi bütün heyəti ilə ölür. Skillanın qayası altından keçsən, o, altı nəfər alır — hər ağıza bir adam. Və ən vacibini əlavə etdi: döyüşməyə çalışma. Müdafiəyə başlasan, daha altısını itirəcəksən.

Odissey gəmini qayanın altına yönəltdi. Heyətə heç nə demədi: içlərindən altısının artıq qiymət kimi ayrıldığını bilən adamlar avar çəkmirlər. Hamı sağdakı burulğana baxarkən yuxarıdan altı kölgə düşdü. Onların adını çağırdıqlarını eşitdi və kursunu saxladı.

Bu, bütün poemanın ən ağır və ən yetkin yeridir. Burada hamını xilas edən hiyləgər bir tapıntı yoxdur. Yalnız başqaları əvəzinə qərar verənin ödədiyi qiymət var.

Tiresinin qadağası onların pozduğu sonuncu qadağa oldu. Trinakiya adasında bir ay davam edən əks küləklərlə mıxlanıb qalmış və ərzağı qurtarmış heyət, Odissey yatarkən Heliosun mal-qarasını kəsdi. Günəş Zevsdən haqq tələb etdi və ilk ildırım gəmini çilik-çilik etdi. Hamı boğuldu. Doqquz gün dəniz Odisseyi gəminin qırığı üstündə apardı və onu Ogigiyaya atdı.

Boş okeanın ortasındakı adada yaşayan nimfa Kalipso onu qaldırdı, sağaltdı və ondan əvvəl heç bir ölümlüyə təklif olunmayanı təklif etdi: əbədi qal, heç vaxt qocalma, heç vaxt ölmə. Heç nəyin ağrıtmadığı bir adada ilahənin əri ol.

Orada yeddi il yaşadı. Gecələri mağarada keçirdi, çünki başqa gedəcək yer yox idi; gündüzləri uçurumun kənarındakı qayada oturub dənizə baxır və ağlayırdı. Ona əbədiyyət təklif olunurdu, o isə ovuc boyda daşlı adaya, qocalan arvadına və axırıncı dəfə körpə ikən gördüyü oğluna qayıtmaq istəyirdi.

Tanrılar nəhayət onu buraxmağı əmr edəndə, Kalipso açıq soruşdu: ölümlü Penelopa nəyi ilə ondan yaxşıdır? O, düz cavab verdi — heç nəyi ilə. Və yenə də getdi. Bu cavab bütöv Odisseyadır: evə qayıtmaq ölməzlikdən dəyərlidir, ona görə yox ki, ev daha yaxşıdır, ona görə ki, ev onundur.

Feaklar onu yuxuda evinə gətirdilər və hədiyyələri ilə birlikdə sahildə qoydular. İtakada oyandı və adanı tanımadı: Afina adanı dumana bürümüş, Odisseyin özünü isə qoca dilənçiyə çevirmişdi, çünki öz evinə açıq girmək təhlükəli idi. İyirmi il idi ki, orada yüz səkkiz elçi oturur, sürülərini yeyib qurtarır və Penelopanın təslim olub yeni şah seçməsini gözləyirdi.

Onu birinci it Arqos tanıdı — atılmış, qoca, peyin qalağının üstündə uzanmışdı. Başını qaldırdı, iyirmi ildən sonra sahibini tanıdı və öldü. Odissey üzünü tərpətmədən yanından keçdi: ağlamaq onu ələ verərdi. İkincisi dilənçinin ayaqlarını yuyarkən qaban dişinin qoyduğu çapığı tapan dayəsi Evrikleya oldu; o, qadın qışqıra bilməmiş əlini onun ağzına qoydu.

Üçüncü şahid kaman oldu. Penelopa ərinin silahını çıxarıb yarış elan etdi: kamanı dartıb oxu bir sıraya düzülmüş on iki balta gözündən keçirənə ərə gedəcək. Elçilər buynuzu odda qızdırıb piylə ovdular; heç biri onu yarıya qədər də əyə bilmədi. Sonra küncdəki qoca dilənçi kamanı istədi. Musiqiçinin alətinə baxdığı kimi baxdı və heç zorlanmadan dartdı — birinci ox on iki halqanın hamısından keçdi. İkincisi ilə ən yaxın elçini öldürdü.

Qırğından sonra da Penelopa özünü onun qollarına atmadı. Onun gözü qarşısında nikah yataqlarının yataq otağından çıxarılmasını əmr etdi — və o partladı: bu yatağı heç yerə daşımaq olmaz, onu özü torpağa kök salmış canlı zeytun ağacından yonmuş və evi gövdənin ətrafında tikmişdi. Yalnız onda qadın ağladı. İyirmi il hiylə ilə dözmüşdü — və qurduğu son sınaq özünün də keçə bilməyəcəyi sınaq idi.